Nowa Wieś Mała — Wieś, która była nowa siedemset lat temu

I / stan na dziś

Wieś, która nadal się dzieje#

Historia to nie tylko archiwum. To także pogoda za oknem, liczba domów przy drodze i to, ile firm ma tu dziś adres.

Teraz w Nowej Wsi Małej: —
Mieszkańcy (NSP 2021): 361175 kobiet · 186 mężczyzn
Podmioty gospodarcze (2024): 44w tym 42 mikroprzedsiębiorstw
Do centrum Grodkowa: 2 kmdrogą wojewódzką DW 401

Pogoda: Open-Meteo, odświeżana co godzinę · Dane statystyczne: GUS6

II / imiona miejsca

Siedem zapisów. Jedna wieś.#

Nazwy nie zastępują się bez śladu. Każda zostawia warstwę — języka, państwa i ludzi, którzy tutaj mieszkali.

1271 / łacina

NOVA VILLA

Pierwsze poświadczenie w źródle pisanym. Łacińska „nowa wieś” — nazwa opisowa, nie własna.4 3

1295–1305 / rejestr biskupi

NOVA VILLA

„Liber fundationis episcopatus Vratislaviensis” — spis uposażeń biskupstwa wrocławskiego z czasów biskupa Henryka z Wierzbna.3

1324 / zapis niemiecki

NUWENDORF

Dokument dotyczący relacji wsi z Grodkowem i świadczeń jej mieszkańców.5

1351 / łacina

NOUA VILLA

Dokument wystawiony w Brzegu przez Bolesława, księcia śląskiego.3

do 1945 / niemiecka

KLEIN NEUDORF

Nazwa urzędowa w Kreis Grottkau — w aktach, na pieczęci gminnej i na mapach. Dosłownie: Mała Nowa Wieś.4 8

1947 / polska, przejściowa

MAŁA NOWINKA

Forma z powojennego urzędowego wykazu nazw. Do dziś w obiegu pozostała skrócona „Nowinka”.3

dziś / polska

NOWA WIEŚ MAŁA

Nazwa urzędowa. Szyk przestawiony względem niemieckiego pierwowzoru — „Mała” trafiła na koniec.3

III / ziemia i położenie

Less, próchnica, długie lato#

Wieś leży na Równinie Grodkowskiej — w części Niziny Śląskiej, którą geografowie opisują krótko: less, próchnica, długie lato. To nie jest tło. To powód, dla którego ktoś siedemset lat temu uznał, że warto tu wymierzyć łany.

droga wojewódzka DW 401 granica powiatów miejscowość

Schemat poglądowy — nie mapa nawigacyjna.1

Podłoże: lessy
Okres wegetacyjny: do 230 dni
Opady roczne: ≈ 600 mm
Średnia lipca: ≈ 18 °C
Wysokość: ≈ 175 m n.p.m.
Ochrona przyrody: 1 pomnik przyrody

Granica na jednej ulicy. Wieś leży dokładnie na styku powiatów brzeskiego i nyskiego, przy drodze DW 401 relacji Grodków — Nysa. Nie ma tu kościoła ani szkoły — jedno i drugie znajduje się w Grodkowie, w parafii św. Michała Archanioła w Grodkowie.1

IV / oś czasu

Siedem stuleci w dwunastu rozdziałach#

Daty są punktami orientacyjnymi. Pomiędzy nimi trwało zwykłe życie: praca na roli, zmiany właścicieli, powinności, wojna i odbudowa.

01

ok. 1250

Lokacja na prawie niemieckim

Osada powstaje w fali kolonizacji, która przeorała Śląsk w XIII wieku: wymierzone łany, sołtys, czynsz zamiast pańszczyzny na start. Pierwotnie własność cystersów z Kamieńca Ząbkowickiego.1 3

osadnictwocystersi

02

1271–1305

Nova villa wchodzi do ksiąg

Wieś pojawia się w źródłach pisanych, a następnie w rejestrze uposażeń biskupstwa wrocławskiego. Od tego momentu istnieje nie tylko w ziemi, ale i w archiwum.3 4

dokument

03

1324–1344

W orbicie Grodkowa

W 1324 r. dokument wymienia Nuwendorf w kontekście miejskiego zaplecza. W 1343 r. Grodków nabywa wieś, a rok później miasto wraz z nią trafia do biskupiego księstwa nyskiego.4 5

miastoksięstwo nyskie

04

1499–1742

Dominium Klein-Neudorf

Dokument z 1499 r. potwierdza, że miasto Grodków dzierży dominium Klein-Neudorf. Jeszcze w XVI wieku miasto sprawuje tu zwierzchność — wieś jest gospodarczym zapleczem, nie samodzielnym bytem.11

własność miejska

05

1742–1816

Prusy i nowy powiat

Po pierwszej wojnie śląskiej Śląsk przechodzi pod panowanie Prus. Od 1816 r. Klein Neudorf należy do powiatu grodkowskiego w rejencji opolskiej — administracyjny adres, który przetrwa do 1945 roku.4 12

PrusyKreis Grottkau

06

poł. XIX w.

Majątek zmienia właścicieli

Wieś wchodzi w epokę prywatnych dominiów. Kolejni właściciele przebudowują folwark, a przy majątku powstaje pałac — budowla, której dziś już nie ma.1

folwarkpałac

07

1902/03–1912

Od folwarku do instytucji

Majątek zostaje sprzedany na cele wychowawcze, a w 1912 r. budynki przejmuje prowincja górnośląska, urządzając w nich zakład opiekuńczo-wychowawczy. Rolniczy folwark staje się instytucją publiczną.4

instytucja

08

1939–1945

Wojna i granica

W 1939 r. wieś liczy 289 mieszkańców. Front, a po nim zmiana granic, wymieniają ludność niemal w całości: dawni mieszkańcy wyjeżdżają, przyjeżdżają nowi — w dużej części z ziem wschodnich.4

1945wymiana ludności

09

po 1945

Rozbiórka pałacu

Uszkodzona podczas działań wojennych budowla zostaje rozebrana. Z całego założenia zostają dawne zabudowania gospodarskie — i puste miejsce, które nadal jest częścią planu wsi.1 4

strata

źródła się różnią

10

1952–1989

Internaty, PGR-y i codzienność

Do dawnego kompleksu trafiają internaty szkoły rolniczej. Wieś żyje rytmem państwowego rolnictwa — i rytmem drogi, przy której leży.1 4

PRLszkoła rolnicza

11

dziś

Wieś przy granicy powiatów

Charakterystyczna bryła dawnego zakładu pełni dziś funkcje mieszkalne. Wieś jest rolnicza, ale nie tylko: działa tu zajazd, stacja paliw i kilkadziesiąt podmiotów gospodarczych.1 6

współczesność

12

jutro

Otwarte pytanie o granice

Trwają starania o włączenie miejscowości w granice administracyjne Grodkowa. Byłby to koniec wsi jako odrębnej jednostki — i początek dzielnicy. Ta strona zostaje niezależnie od wyniku.3 1

przyszłość

wątek otwarty

Rozbieżności zostawiamy widoczne. Źródła gminne i niemieckie różnią się w datach oraz zapisie nazwisk właścicieli majątku. Zamiast wybierać wygodniejszą wersję, oznaczamy miejsca sporne — i czekamy na korektę.

V / łańcuch własności

Kto tu rządził — po kolei#

Od zakonu, przez miasto, po prywatne dominium i instytucję publiczną. Rekonstrukcja na podstawie dwóch niezależnych zestawień, które nie w każdym punkcie się zgadzają.

ok. 1250 →

Cystersi z Kamieńca

pierwotna własność zakonna1 3

1343 →

Miasto Grodków

nabycie wsi przez magistrat4

1499

Dominium miejskie

potwierdzone dokumentem11

poł. XIX w.

Rodzina Bayer

majątek w rękach prywatnych1

1851

Franzke

kolejny właściciel dominium1

po 1851

Walter Skupin

przejęcie majątku1

przełom wieków

Joseph Korsave

właściciel majątku1

przełom wieków

dr Gustaw Schulze

właściciel majątku1

pocz. XX w.

Górnośląskie Towarzystwo Ziemskie

własność instytucjonalna1

1902/03

Prowincjonalny zakład wychowawczy

sprzedaż majątku na cele publiczne4

1912

Prowincja górnośląska

zakład opiekuńczo-wychowawczy4

VI / wieś w liczbach

Sto siedemdziesiąt lat wykresu#

Metodyka spisów zmieniała się przez ten czas kilkakrotnie, a granice państwa raz. Liczby czytamy więc jako kierunek, nie jako pomiar.

Liczba mieszkańców 1855–2025. Skrajne wartości: 236 (1885) i 371 (2011). Bilans 1855 → 2025: +24 osób.4 6 13

Struktura wieku · NSP 2021

wiek przedprodukcyjny do 17 lat 76 · 21.1%

wiek produkcyjny 18–64 / 18–59 219 · 60.7%

wiek poprodukcyjny 65+ / 60+ 66 · 18.3%

Współczynnik feminizacji: 94 kobiet na 100 mężczyzn. Udział w ludności gminy: 2%.6

Kto tu pracuje · REGON 2024

Rolnictwo, leśnictwo, rybactwo 10 · 22.7%

Przemysł i budownictwo 7 · 15.9%

Pozostała działalność 27 · 61.4%

44 podmiotów ogółem, 25 osób fizycznych, 4 nowych rejestracji w 2024 r.6

Infrastruktura · spis 2002

Wodociąg: 100%
Kanalizacja: 99%
Centralne ogrzewanie: 87.4%
Gaz sieciowy: 0%

105 gospodarstw domowych. Ostatnie tak szczegółowe dane dla samej wsi pochodzą ze spisu 2002 r. — nowsze publikowane są zbiorczo dla gminy.6

koniec XVIII / XIX wiek

VII / znak

Wieś miała swój znak, zanim miała stronę#

Dwie skrzyżowane kosy, pomiędzy nimi dwuzębne widły, nad nimi podkowa.

Dwie skrzyżowane kosyostrzami do góry — żniwa

Dwuzębne widłypomiędzy kosami — obrządek i siano

Podkowanad narzędziami — koń jako siła pociągowa

Nie herb z pałacowej bramy, lecz narzędzia pracy. Znak na tej stronie jest autorską interpretacją opisu archiwalnego odcisku — nie skanem oryginału.8 3

VIII / architektura pamięci

Pałacu już nie ma. Ślady zostały.#

Nie każdy zabytek trafia do rejestru. Gminna ewidencja obejmuje we wsi kilkanaście obiektów — domy, spichlerz i zabudowania dawnego kompleksu.

budynek · istnieje

Dawny kompleks wychowawczy

Najbardziej charakterystyczna bryła wsi i jedyny obiekt o skali miejskiej. Powstał z przebudowy folwarku po 1902 roku, przez dekady mieścił instytucję, potem internaty. Dziś pełni funkcje mieszkalne.1 4

obiekt
nie istnieje

nieobecność · nie istnieje

Utracony pałac

Wybudowany w XIX wieku przy majątku, uszkodzony w czasie wojny, rozebrany po 1945 roku. Nie zachowała się nawet zgodna wersja tego, kto go stawiał — źródła gminne i niemieckie różnią się w datach i nazwiskach.1 4

znak · istnieje

Krzyż przydrożny, 1933

Mały obiekt z bardzo konkretną datą — postawiony na dwanaście lat przed tym, jak wieś zmieniła kraj, język i mieszkańców. Przetrwał wszystkie trzy zmiany.2 4

gospodarka · istnieje

Spichlerz i zabudowa folwarczna

To, co zostało z majątku: budynki gospodarcze o ceglanych licach i rytmicznych otworach. Gminna ewidencja zabytków obejmuje we wsi kilkanaście obiektów — głównie domy i zabudowania dawnego kompleksu.2 4

układ · istnieje

Wieś przy drodze

Układ ulicówki rozciągniętej wzdłuż drogi wojewódzkiej 401 z Grodkowa do Nysy. Wieś leży dokładnie na granicy powiatów brzeskiego i nyskiego — mieszkańcy jednej ulicy mają po dwóch stronach różne starostwa.1

dziś · istnieje

Rolniczy rytm

Produkcja roślinna i zwierzęca, kilka zakładów pracy, zajazd i stacja paliw. Wieś bez kościoła i bez szkoły — po jedno i po drugie jedzie się dwa kilometry do Grodkowa.1

Fotografie: Ralf Lotys (Sicherlich), 2013, CC BY 4.0. Kadry przycięte i przetworzone do skali szarości.9

IX / archiwum otwarte

Obrazy, które wolno nam pokazać#

Każdy materiał ma podpis, autora, rok i licencję. Kliknij kadr, aby zobaczyć go w pełnym formacie.

Przedwojenne znaleziska — poza naszą licencją

W polskim archiwum społecznościowym są cztery historyczne widoki samej wsi. Portal nie udziela swobodnej licencji na kopiowanie skanów, więc zamiast je przywłaszczać — prowadzimy prosto do źródła.

ok. 1920 Pocztówka wielowidokowa Klein Neudorf w kilku kadrach na jednej karcie. otwórz ↗ 1920–1940 Gasthaus zur Erholung Przedwojenna gospoda „Pod Wypoczynkiem”. otwórz ↗ ok. 1920 Dwór i majątek Kadr budowli, której bryła już nie istnieje. otwórz ↗ 1930–1943 Zakład wychowawczy Historyczny widok kompleksu. otwórz ↗

Prosimy o weryfikowanie podpisów — archiwa społeczne rosną dzięki korektom.10

X / pytania

Rzeczy, o które ludzie pytają najczęściej#

Ile osób mieszka w Nowej Wsi Małej?

Narodowy Spis Powszechny 2021 podaje 361 mieszkańców. Raport o stanie gminy Grodków z 2025 roku mówi o 344 osobach. Wieś skupia około 2% ludności całej gminy.

Czy to ta sama Nowa Wieś Mała co w gminie Lewin Brzeski?

Nie. W powiecie brzeskim są dwie miejscowości o tej nazwie. Ta strona opisuje wyłącznie wieś w gminie Grodków, dawny Klein Neudorf. Katalogi internetowe regularnie mieszają ich zdjęcia i daty.

Jak wieś nazywała się po niemiecku?

Klein Neudorf, czyli dosłownie Mała Nowa Wieś. Nazwa funkcjonowała w powiecie grodkowskim (Kreis Grottkau) do 1945 roku. Wcześniejsze formy to łacińska Nova villa i niemiecka Nuwendorf.

Czy zachował się pałac?

Nie. Pałac powstał w XIX wieku przy majątku, został uszkodzony w czasie wojny i rozebrany po 1945 roku. Zachowały się dawne zabudowania gospodarcze oraz bryła dawnego zakładu wychowawczego.

Czy w Nowej Wsi Małej jest kościół i szkoła?

Nie ma ani kościoła, ani szkoły. Wieś należy do parafii św. Michała Archanioła w Grodkowie (dekanat Grodków, diecezja opolska), a dzieci uczą się w Grodkowie — dwa kilometry dalej.

Jak tu dojechać?

Drogą wojewódzką 401 z Grodkowa w stronę Nysy — wieś leży przy niej, około dwóch kilometrów od centrum Grodkowa. Przez samą miejscowość nie przebiega linia kolejowa.

Uwaga na drugą Nową Wieś Małą. W powiecie brzeskim istnieje także miejscowość o tej nazwie w gminie Lewin Brzeski. Część internetowych katalogów miesza ich zdjęcia, daty i zabytki. Tutaj opisujemy wyłącznie wieś w gminie Grodków — dawny Klein Neudorf.

XI / pamięć jest pracą wspólną

Historia kończy się tam, gdzie urywa się podpis pod zdjęciem#

W archiwach są dokumenty. W domach — nazwiska, opowieści, albumy i szczegóły, których nie zapisał żaden urząd. Jeśli coś pamiętasz albo widzisz błąd, napisz.

Najcenniejsze archiwa mieszczą się w pudełku po butach. Zeskanujemy, podpiszemy i podamy autora. Jeśli trzeba — poprawimy historię na tej stronie i odnotujemy, skąd wzięła się korekta.

Adres: kontakt@nowawiesmala.pl
Co się dzieje z wiadomością: Trafia do rejestru

Ta strona nie zbiera ciasteczek śledzących ani nie korzysta z zewnętrznych analityk.

Czego dotyczy wiadomość

Wspomnienie Mam zdjęcie Korekta / błąd Szukam rodziny Coś innego

Imię i nazwisko wymagane

E-mail wymagane

Związek z miejscowością

Jakich lat dotyczy Jeśli wiesz. Pomaga uporządkować materiał.

Wiadomość wymagane 0 / 4000